است . در جلد چهارم و پنجم اين كتاب از امراض معده ، اسهال ، صفرا ، اسهال اطفال ، قولنج ، ضمادها و ديگر داروها سخن بميان آمده است . رازى رئيس بيمارستان بغداد بود . عدهء كتابهاى منسوب به او را از 198 تا 237 رساله و كتاب برشمرده‌اند . « 1 » مطالعات علمى و فلسفى ، كه بهمت رازى در قرن سوم و چهارم هجرى آغاز شده بود ، به علت آشفتگى اوضاع سياسى و اجتماعى و مخالفت محافل مذهبى ، بطور منظم ، دنبال نشد . پس از گذشت يك قرن ، در سال 362 هجرى ، ابو ريحان بيرونى در حوالى خوارزم ، قدم به عرصهء وجود گذاشت . او نيز ، مانند زكرياى رازى ، شيفتهء تحقيق و تتبع بود و در رياضيات ، نجوم ، حكمت ، تاريخ و جغرافيا و طب و الهيات آثارى از خود به يادگار گذاشت ؛ و مجموعا 113 كتاب و رساله به او نسبت مىدهند كه از آنها جز معدودى باقى نيست . در كتاب الجماهر فى معرفة الجواهر ؛ بيرونى تحقيقات جالبى دربارهء احجار و خواص آن به عمل آورده است . علاوه براين ، در مسائل طبيعى و حيوانى و نباتات و جمادات نيز مطالب مهمى نوشته است . بو على سينا در سال 370 هجرى ( 980 ميلادى ) در حوالى بخارا متولد شد . وى در قرن پنجم هجرى ، اعلام كرد : « تعصب در علم و فلسفه مانند هر تعصبى نشانهء خامى و بيمايگى است ، و هميشه به ضرر حقيقت تمام مىشود و شأن خردمندان نيست . به عقيدهء بعضى از صاحبنظران ، وى قبل از دكارت ، به مبارزه با فلسفهء ارسطو و منطق اسكولاستيك برخاسته و بر خلاف كسانى كه علت هر حادثه را ارادهء خدا مىدانند ، وى با وجود نقص علم در آن دوره ، نظريات مادى جالبى در پيرامون علت پيدايش كوهها ابراز كرده است . پاولفسكى عضو آكادمى علوم شوروى ، طى مقاله‌اى نوشت كه بو على ، قرنها قبل از ظهور علم طب جديد و ميكرب‌شناسى ، اعلام كرد كه بيماريها ممكن است بوسيلهء حيوانات كوچك نامرئى كه در آب وجود دارند ، به اشخاص سرايت كند . وى منكر تأثير حركت ستارگان در احوال انسانها بود ، و به سعد و نحس كواكب عقيده نداشت . بو على ، بدون آنكه خدا را انكار كند ، « قدرت مطلق » او را محدود مىنمود . تحولات و انقلابات طبيعى را نعوذ باللّه محصول ارادهء الهى نمىدانست بلكه نتيجهء قوانين معينى مىشمرد . از وى بيش از صد اثر باقى مانده كه بسيارى از آنها مانند الكيميا ، معدنشناسى ، جغرافيا ، تشريح و وظايف الاعضا ، در پيرامون علوم طبيعى و طب نوشته شده است . وى دربارهء زكرياى رازى ، مىگويد : او فيلسوفى دانشمند بود . آثار بسيارى در فلسفه و شيمى بوجود آورد . او حقيقت را بدون آنكه به آن جنبهء اسرارآميز بدهد ، تشريح كرد . اين اظهارات ابن سينا ، بطور مقنعى ، بر ميزان علاقهء وى به شناخت علمى دقيق و به توضيح ماترياليستى و آشكار جهان ، تا حدى كه عصر وى اجازه مىداد ، گواهى مىدهد . آثار وى متضمن حقايق و دستور العملهاى بسيار است . ابن سينا دربارهء مس و اشكال گوناگون آن مطالبى مىنويسد ؛ ذوب آن را توصيف مىكند ، دربارهء سرب و قلع و برنج و آهن و فلزات ديگر سخن مىگويد . فصل كاملى از اثر خود را براى توصيف نقره ، اكسيدها و اسيدهاى فلزى و همچنين املاح فلزى ، برنزها و تركيبات ديگر فلزى وقف كرده است . سپس طرق عمومى

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ، ر ك : دايرة المعارف فارسى ، پيشين . مادهء « رازى ، ابو بكر محمد بن زكريا » ، ص 1056 .